ISO 9000:2000
kalite yönetim standardına geçiş
M. Cemal Yıldırım
Temmuz 2000’de Kyoto Japonya’da düzenlenen ISO’nun 176 numaralı Teknik Komite Toplantısı’nda ISO 9000, ISO 9001 ve ISO 9004’ü Taslak Uluslar arası Standardı (DIS) onaylandı ve standartlar (FDIS) nihai onay için üye ülkelere gönderildi. ISO Standartları ile ilgili nihai süreci 15 Aralık 2000 tarihinde tamamlanarak standart ISO 9000:2000 adı altında yayınlandı. Böylece ISO 9000 Kalite Güvence / Kalite Yönetim Standartları serisi yeni bin yılı hem içerik hem de yapı açısından yeni bir standartla, “ISO 9000: 2000” standart serisi ile karşıladı.
Dünyada ekonomik olarak ağırlığı olan ülkeler bir taraftan yeni standardın hazırlık çalışmalarına aktif bir şekilde katılarak bu standardın oluşumunu kendi ihtiyaç ve beklentileri doğrultusunda yönlendirirken, diğer taraftan ülkelerini yeni standardın şartlarını yerine getirmek üzere hızlı bir şekilde hazırlıyorlar. Hazırlık kapsamına ulusal standardizasyon kuruluşları, belge veren kuruluşlar, akreditasyonu yürüten kuruluşlar ve kalite alanında çalışan uzmanları da dahil ederek topyekün bir anlayışa ve birliğe doğru hızla yol alıyorlar.
Bu konuda ülkemize baktığımızda ne yazık ki doksanların başında oldukça hızlı ve etkin bir biçimde gündeme oturan ve katma değer yaratmaya yönelik uygulama alanı bulan ISO 9000’nin yeni versiyonuna, gereken ilginin henüz gösterilmediğini görüyoruz. Bundan da öte gerek kuruluşlarımızı, gerek yöneticilerimiz ve gerekse de toplumumuz ISO 9000 standartlarının uygulanmasının doğrudan kalite alanında çalışan uzmanlar ile bu uygulamaları denetleyerek kuruluşları belgelendiren tetkikçilerin işi olduğunu düşünüyorlar. Bu yaklaşım standardın ülkemize getireceği katkıyı son derece kısır ve kısıtlı bir hale getiriyor. Gerçek ise bize tıpkı Japonya’da ABD’de ve Avrupa ülkelerinde olduğu gibi herhangi bir ülkedeki kalite hareketinin başarısının tek tek her bireyin bu alana koyduğu katkının boyutuna bağlı olduğunu söylüyor.
Bu makale;
l Dünyada kalite alanında yaşanan gelişmeleri,
l Ülkemizdeki kalite hareketinin durumunu,
l ISO 9000: 2000’i bugüne taşıyan şartları,
l Standartta meydana gelen değişiklikleri,
l Bu değişikliklere uyum sağlamak bundan da öte sürekli iyileşme ile katma değeri arttırmak için yapılması gerekenleri,
belirleyerek, ISO 9000:2000 ile ilgili bilgilenme ve tartışma ortamı yaratmak amacıyla hazırlandı.
Bu bilgilenme ve tartışma ortamı sizlerin katkıları ile zenginleşecek ve çoğalacaktır.
Dünyada kalite alanında
yaşanan gelişmeler
Tanımı gereği kalite zamana bağlı bir kavram değildir. Dolayısı ile ilk insanın kalite konusundaki bilgi ve becerisi ile yaklaşımının antik çağların sisleri içinde gizli olarak kaldığını söyleyebiliriz. Buna rağmen bizler, insanın tarihsel gelişim süreci içinde daima kalite sorunları ile karşı karşıya kaldığından emin olabiliriz. İlkel toplayıcılar, yaşamlarını sürdürebilmek için, deneme yanılma yöntemini kullanarak hangi meyvanın yenir, hangilerinin yenilemez (zehirli) olduğunu keşfetmek zorunda kalmışlardır. İlkel avcılar avlarını avlayabilmek için hangi ağacın odunundan daha iyi sopa ve ok yapıldığını öğrenmek durumunda kalmışlardır. Bu şekilde elde ettikleri bilgileri (know how) sürekli geliştirerek ve üst üste koyarak önceleri sözlü, yazının keşfinden itibaren de yazılı ve katlamalı bir şekilde kuşaktan kuşağa aktararak günümüze kadar ulaştırmışlardır.
Başlangıçta insanoğlunun kalite bilgisi neyin yenilip neyin yenilemeyeceğine dayalıyken, insanlığın gelişimine paralel olarak çeşitlenmiş özellikle sanayi devrimi ve izleyen bilgi devrimi sonucu çok önemli aşamalar kaydederek yaşamla bütünleşip bu gün bildiğimiz anlamda kalite bilgisine ulaşmıştır. Bu gün dünyada her ülke bir taraftan tüketiciyi korumak, diğer taraftan kendi yerli sanayini rakipleriyle rekabet edebilir seviyede tutmak ve ticareti kolaylaştırmak amacıyla standartlar geliştirmektedirler. Zaman içinde ülkeler arası ticaretin artmasıyla birlikte buda yeterli olmamış;
l Uluslararası mal ve hizmet değişimini hızlandırmak,
l Entelektüel, bilimsel, teknolojik ve ekonomik faaliyetlerde işbirliğini geliştirmek
Amaçlarıyla Uluslar arası Standartlar Kurumu (International Organization for Standardization) 23 Şubat 1947 tarihinde kurulmuştur. Yunanca eşit anlamına gelen isos kelimesinden türetilen ISO halen 135 ülkeden (her ülkeden bir üye olmak üzere) ulusal standart kuruluşlarının katılımıyla standardizasyon faaliyetlerini sürdürmektedir.
ISO standardizasyon çalışmalarını halen 187’si Teknik Komite (Technical Comitee), 572’si Alt Komite (Sub Comitee), 263’ü Çalışma Grubu (Working Groups), 45’i Stratejik Çalışma Grubu (ad hoc study groups) olmak üzere 2867 teknik komite ile yürütmektedir.
ISO, 31 Aralık 1999 tarihi itibarıyla sanayinin tüm alanlarına yönelik 12.524 adet teknik standart yayınlamıştır. Bu standartlar toplam olarak 356.427 sayfalık yazılı doküman oluşturmaktadır. ISO 1999 yılı verilerine göre yılın her hangi bir gününde dünyanın herhangi bir yerinde 15 toplantı düzenlemektedir. Bu veri yılda 32 ayrı ülkede toplam 1493 teknik toplantı anlamına gelmektedir. Bu toplantıların 94’ü teknik komite, 370’i alt komite ve 1029’u ise çalışma grupları toplantısı şeklinde düzenlenmektedir.
ISO kalite alanına yönelik ilk standardını, ISO 9000 standartlar serisi olarak ilk defa 1987 yılında geliştirmiştir. ISO 9000 standartları serisi olarak ilk defa 1987 yılında geliştirmiştir. ISO 9000 standartlar olarak adlandırılırlar. Bu özelliği ile ISO 9000 yönetim standardı kuruluşa yönetim sistemlerini kurmak ve işletmek amacıyla bir örnek model gösterir.
Standardın şartlarının yerine getirildiği bir yönetim sisteminde faaliyetler planlı ve sistematik bir şekilde yürütülür. Böylece hem müşterilerde, hem de çalışanlarda ürün ve hizmetlere güven sağlanır. ISO 9000 serisi standartlar ürün geliştirme, üretim ve hizmet verme amaçlarına yönelik olarak kuruluşun yönetim sistemlerine uygulanır ve tüketiciye belirli bir kaliteyi sunabilmek amacıyla gerekli olan asgari şartları tanımlar.
ISO 9000 serisi standartlara sahip oldukları özellikler ve niteliklerden dolayı ISO tarihinde en fazla satılan ve uygulama alanı bulan standart konumuna yükselmişlerdir. ISO, ISO 9000’nin dünyadaki gelişimi ve uygulama alanı üzerine ilk araştırmasını Ocak 1993 tarihinde yapmıştır. Bu araştırmaya göre dünyada belge sayısı 27.816, belge veren ülke sayısı 48’dir. Belge alan ülkeler % 83,02 gibi bir ağırlık ile Avrupa ülkelerinde faaliyet gösteren kuruluşlardır. ISO belgelendirme konusunda Aralık 1999 tarihi itibarıyla 9. Araştırmasını gerçekleştirmiştir. Bu araştırmaya göre belge sayısı 343.643’e ulaşmıştır. Belge verilen ülke sayısı 150 seviyesine kadar gerilemiştir. Bu rakamlar ISO 9000’nin tüm dünya ülkelerinde kabul gören ve uygulama alanı bulan standartlar konumuna yükseldiğini teyid eden rakamlar olarak yorumlanabilir. (Tablo 1). 1993-1999 yılları arasında çifte belgelendirme, kuruluşun belgeyi devam ettirmeme, belgelendirme kuruluşunu değiştirmeden ve faaliyetlerini durdurmasından dolayı toplam 9862 kuruluşun belgesi iptal edilmiştir. ISO 9000 konusunda bir diğer altı çizilmesi gereken konu ise dünyadaki ISO 9000 çalışmalarının artık 4 milyar dolarlık bir pazara ulaşmış olmasıdır.
ISO 9000:2000’i bugüne
taşıyan şartlar
ISO 9000:1994’ün yayınlandığı andan itibaren uygulamada özellikle hizmet vermeye yönelik olan bazı şartları tam anlamıyla karşılamadığı görülmüştür. Bu nedenle yeni gelişen bilgi sistemleri ve buna bağlı olarak çalışma yaşamında gündeme gelen değişikliklerin standart kapsamında ele alınmasında tüm dünyada yorum ve uygulama farklılıkları yaşanmıştır. Sürekli iyileştirme yaklaşımının standartta doğrudan yer almaması uygulamaların bu yaklaşımla bütünleşmesini engelleyerek standardın kuruluş çalışmaların iyileştirme katkısı doğrultusunda etkilerini sınırlamıştır. Bu durum 1 Ekim 1990’da yayınlanan sonra “Vizyon 2000 : 1990’larda Kalite Arenasında Uygulanan Uluslar arası Standartlar için Bir Strateji” isimli raporda da net bir şekilde vurgulanmıştır.
ISO tüm standartların ilgili komite tarafından her 5 yılda bir gözden geçirilerek
l aynen kalması,
l revize edilmesi veya
l kaldırılması
kararının verilmesi gerektiğini şarta bağlamıştır. Bu çerçevede ISO 9000’nin 2000 yılında revize edilmesi kararlaştırılmıştır.
ISO 9000 standartlarının revize edilmesinin arkasında yatan en önemli gerekçeyi kuruluştaki süreçlere yoğunlaşarak performansı sürekli iyileştirmek ve gerçekleştirilecek faaliyetler aracılığıyla kuruluşa katma değer yaratma fırsatı vermektir.
Revizyon süreci boyunca ISO/TC 176 kullanıcılar ile doğrudan temas tesis ederek kullanıcıların istek ve beklentilerini revizyonu yönlendirmek amacıyla değerlendirmiştir. Bu belirlemede en etkin ve önemli rolü Nisan 1998 tarihinde ISO/TC176 SC2, WG 18/1.2.2 kullanıcılara yönelik “Kalite Güvence ve Kalite Yönetimi Araştırma Anketi” yapmıştır.
Anket, ISO/TC176 SC2 aracılığıyla;
l Tüm ulusal standart kuruluşlarına ve onların aracılığıyla ülkedeki diğer kuruluşlara,
l Tüm ulusal akreditasyon kuruluşları ile belge veren kuruluşlara,
l ISO/TC176 SC2 üyelerine
İletildi.
Anket;
l Kalite güvence ve kalite yönetim standardında öngörülen değişiklikleri,
l Kalite yönetim ve çevre yönetim sistemi arasındaki ilişkileri, etkileşimleri,
l Bir doküman olarak kalite yönetim ve kalite güvence standardının taşıması gereken özellikler ile
l 1994 revizyonunun yorumlanmasında ve uygulanmasında güçlük çekilen noktaların açığa çıkarılmasına yönelik
soruları içerecek biçimde tasarlandı.
Ankete 40 ülkeden 1120 kuruluş yanıt verdi. Yanıt verenlerden %12’si 1-14 kişinin çalıştığı küçük ölçekli kuruluşlar iken %43’ü 500’den fazla kişinin çalıştığı büyük ölçekli kuruluşlar idi.
Anket sonuçlarına göre kuruluşlar ISO 9000’nin;
l Diğer yönetim sistemleri ile bütünleşmesini;
l Uygulamanın kapsamının netleştirilmesini,
l Sürekli İyileştirme yaklaşımının vurgulanmasını,
l Paydaşların sağlayacağı yararların netleştirilmesini,
l Kullanımda kolaylık sağlanmasını
l Süreç yaklaşımının ele alınması gerektiğini
belirttiler.
Ankete katılanlardan ayrıca mevcut standartta üç en önemli husus belirtmeleri istendi. 1900 öneri geldi ve bunların en çok belirtilen 7 adedi aşağıda özetlendi:
1. Basit bir dil ve terminoloji kullanımı,
2. Bir yönetim sistemi altında bütünleşmenin desteklenmesi,
3. Sürekli iyileştirmenin yer alması
4. Kalite yönetiminde süreç yaklaşımının kullanılması,
5. Diğer yönetim sistemi standartları ile uyum,
6. Müşteri tatminin daha güçlü bir şekilde vurgulanması,
7. Standardın daha işe yönelik hale getirilmesi
Anketin kısaca özetlenen tüm bu sonuçları ISO 9000:2000’nin revizyonunda temel olarak kullanılmıştır.
Standartta meydana
gelen değişiklikler
ISO 9000:1994; “tedarikçinin uygun ürün tasarımı ve timini konusunda yeterliliğinin gösterilmesi gereken durumlarda kullanılan kalite sistem şartlarını belirlemektedir. Belirtilen şartlar, tasarımdan servise kadar bütün aşamalarda öncelikle uygunsuzlukların önlenerek müşteri memnuniyetinin sağlanması amacına yöneliktir."
ISO 9001:2000 ise; kuruluşun
l “müşterinin beklediği ürünleri sürekli olarak karşılama yeterliliği ile uygulanabilir yasal şartları karşılama yeterliliğini göstermek,
l sismetin sürekli iyileştirilmesi için süreç yaklaşımı ve müşteri talep ve beklentilerine uyum güvencesi dahil olmak üzere sistemin etkili bir şekilde uygulanması sonucu müşteri tatminini sağlamak” amacıyla kalite yönetim sistemi şartlarını tanımlar.
Ayrıca ISO 9001:2000 standardının temel felsefesi, müşteri tatmininin sürekliliği ve kuruluşun etkin ve verimli çalışmasını sağlayarak tüm paydaşlar için fayda sağlamak olarak özetlenebilir.
ISO 9000 standartlarındaki diğer bir değişiklik ise, bütünsel kalite yönetimi yaklaşımı sonucu kuruluştaki faaliyetlerin tümünün sistem kapsamı dahilinde ele alınmasıdır.
Öte yandan standarttaki diğer bir önemli değişiklik ise adının ISO 9001:2000 Kalite Yönetim Sistemleri – Şartlar haline getirilmiş olmasıdır.
Her iki standarttaki temel farklar Tablo 5’de özetlenmiştir.
Tablo 6’da verildiği gibi 1994 versiyonunda bazı belirsiz kelimeler 2000 revizyonunda daha açık hale gelmiştir.
1994 versiyonunda yer alan parametrelerde önemli değişiklikler olmuştur. Bunlar aşağıdaki tabloda özetlenmektedir. (Tablo 7).
2000 yılı versiyonunda zorunlu tutulan unsur sayısında azalma olmasına rağmen bu zorunlu olarak yapılması gerekenlerin azaldığı anlamına gelmemektedir. Standartta yer alan her bir cümlede “ve” ifadesi veya "," bir diğer gereksinimi ifade edebilir. Tablo 4’de de vurgulandığı gibi 1994 versiyonunda 320 adet olan gereksinim 2000 versiyonunda 227 adede inmiştir.
ISO 9000:1994 ile ISO 9000: 2000 arasındaki diğer en temel farklar yaklaşımlarda ve standardın yapısında öngörülmüştür. Yaklaşımdaki en temel değişiklik standardın yapısının “Süreç Bazlı Kalite Yönetim Sistemi Modeli” çerçevesinde yapılandırılmış olmasındadır. Bu yapı ayrıca sürekli iyileştirme temelli olarak pekiştirilmiştir.
ISO 9000:2000 standardı, gerek ISO 14000 Çevre Yönetim Standardı uyum ve gerekse de süreçler çerçevesinde sürekli iyileştirme yaklaşımının kuruluşta bir yaşam ve iş yapma biçimi haline dönüşmesi amacıyla PUKÖ / Daming (Planla-Uygula-Kontrol Et-Önlem Al / Plan - Do - Check - Act) döngüsüne göre yeniden yapılandırılmıştır. (Şekil 1).
Şekil 1. ISO 9000:2000’de Süreç Yaklaşımı
20 maddeden oluşan ISO 9000:1994, 8 maddeye indirgenmiştir. Burada vurgulanması gereken konu standarttaki madde sayısındaki azalmaya rağmen standardın uygulama alanının ve içeriğinin genişlediğidir.
Bu 8 madde:
l Kapsam
l Hüküm İfade Eden Referanslar
l Terimler ve Tanımlar
l Kalite Yönetim Sistemi
l Yönetimin Sorumluluğu
l Kaynak Yönetimi
l Ürünün/Hizmetin Gerçekleştirilmesi
l Ölçme, Analiz ve İyileştirmedir
ISO 9000:2000’nin kuruluşta bir katma değer yaratması için yapılması gerekenler
ISO 9000:2000 standardının 2000 yılı sonunda yayınlanması planlanmaktadır. Bu tarihten itibaren ISO 9001:2000’e göre belgelendirme gerçekleştirilebilir. 2000 yılının bitmesine 2 aydan daha az bir süre kaldığı dikkate alınırsa, bir geçiş planı çerçevesinde ülkemizin ISO 9000:2000’e uymu çalışmalarının önemi bir kez daha ortaya çıkar. Sürenin kısıtlılığı ve yapılacak çalışmaların boyut ve hacminin büyüklüğü nedeniyle belgeli kuruluşlar, belgelendirme kuruluşları, akreditasyon kuruluşları ile eğitim kuruluşları ve danışmanlara büyük sorumluluklar düşmektedir. Bu kuruluşların yapmaları gerekenleri tek tek ele alırsak aşağıdaki manzara ortaya çıkar.
ISO 9001:1994, ISO 9002:1994 veya ISO 9003:1994 standardına göre belge alan kuruluşlar tekrar belgelendirme veya belgelerin yenilenmesine ilişkin zamanlamayı tartışmak üzere belge aldıkları kuruluşlara başvurmalıdırlar.
ISO 9001:1994, ISO 9002:1994 veya ISO 9001:2000’e sağlıklı bir geçiş için hali hazırda belge sahibi kuruluşlar;
l Özellikle eski ve yeni standart arasındaki değişikliklere odaklanmış bir İç tetkikçi eğitimini yapmaya,
l Yeni standardın yapısı ve yönetimin bu çalışmalar içindeki yerine odaklanmış bir yönetim bilinci oluşturmaya,
l Tam katılım ve anlaşılmayı sağlamak üzere genel çalışan eğitimi programlarına,
l Süreç yönetimini anlamaya,
l Eğer uygulama dışı tutulması planlanan yerler varsa ISO 9001:2000, 1.2 Uygulama Maddesini anlamaya
Yönelmelidirler.
Türk Standartları Enstitüsü veya diğer belgelendirme kuruluşları (BVQI, RWTÜV, SGS, DNA gibi) bu geçiş sürecinde özellikle kullanıcıları ISO 9001:2000 konusunda bilgilendirmeleri ve aydınlatmaları açısından önemli görevleri bulunmaktadır. Özellikle, geçiş süreci zamanlaması, revize standardın yorumlanması, hangi alanların kapsam dışı tutulabileceği kararlarının verilmesi konularında önemli görev ve işlevleri bulunmaktadır. Bu konuların çözümlenmesi için ulusal belgelendirme kuruluşları ile tüm paydaş/kullanıcıların sürekli ve sağlam bir iletişim içinde olmasını gerektirmektedir.
Ülkemizde bir akreditasyon kuruluşu kurulması çalışmaları yıllardan beri sürmesine rağmen maalesef bu kurumun kuruluşu ancak Türkiye ile Avrupa Topluluğu arasında imzalanan 22 Aralık 1995 tarih ve 1/95 sayılı Karara göre 4 Kasım 1999 günü resmi gazetede yayınlanan Türkiye Akreditasyon Kurumu Kuruluş ve Görevleri Hakkındaki kanun çerçevesinde kurulabilmiştir.
Türk ürünlerinin yabancı ülkeler tarafından kabul edilmek üzere, uluslar arası standartlara uygun olarak üretildiğini onaylayacak kurum olan TÜRKAK; Laboratuvarlar, belgelendirme ve muayene kuruluşlarının, üçüncü bir tarafça belirlenen teknik kriterlere göre çalıştığının bağımsız ve tarafsız bir kuruluş tarafından onaylanması işlemlerinde ülkemizde gerçekleştirilecek çalışmaları organize edecektir. Özellikle ihraç ürünlerle ilgili yapılan testlere ya da belgelere itimat edilebilmesi için, test-belge kuruluşunun uluslar arası kriterlere göre çalıştığının belgelenmesi gerekmektedir. AB’de bu kriterler, TSE EN 45000 standartlar serisi çerçevesinde gerçekleştirilmektedir. EN 45000 aynı zamanda test laboratuvarlarını akredite eden kuruluşların uygulaması gereken kriterlerle ilgilidir. EN 45000, ayrıca test laboratuvarlarının işletilmesi ile ürün ve kalite belgelendirmesi yapan kuruluşların temel kriterlerini ve test belgelendirme yapan kuruluş çalışanlarının özelikleriyle ilgili kriterleri de kapsar. Dolayısı ile Ulusal Akreditasyon Kuruluşlarının ISO 9000 belgelendirme sürecinde oldukça önemli bir rolü bulunmaktadır. TÜRKAK’ın kurulması ile birlikte ülkemizdeki bu alanda yaşanan ve zaman zaman büyük sıkıntılara neden olan bir boşluk ortadan kalkmış olacaktır.
TÜRKAK ülkemizde;
Ürün/hizmet Akreditasyonu,
Laboratuvar Akreditasyonu,
Sistem Akreditasyonu ve
Personel Akreditasyonu
İşlemlerini organize edecektir.
Dolayısı ile TÜRKAK’ın özellikle sistem ve personel akreditasyonu kapsamında tetkikçi belgelendirmesi çalışmalarını revize ISO 9000:2000 ailesi standartlarına göre yönlendirmesi uygun olacaktır.
Eğitim kuruluşları ve danışmanlara bu geçiş sürecinde önemli görevler düşmektedir. Tetkikçilerin eğitimi ve belgelendirilmesine ISO 9001:2000’nin yürürlüğe girmesinden itibaren başlanacaktır. 1994 revizyonu 1987 revizyonuna göre küçük değişiklikler içerdiğinden yapılması gereken çalışmalar sınırlı kalmıştır. Ancak 2000 yılı değişiklikleri 1994 yılına göre temel ve çok önemli değişiklikler gündeme getirdiğinden bu değişikliklerden kaynaklanan yorum farklılıkları uzun süre gündemde yerini koruyacaktır. Bu nedenle tüm eğitim kuruluşları ve danışmanların son derece dikkatli olması ve ISO 9001:2000 standardına hakim olmaları gerekmektedir.
Son söz
ISO 9000:2000 standardı, yeni yapısı ile kuruluşların; özel anlamda kaliteye yönelik genel anlamda iş yapma biçimine yönelik faaliyetlerinin, belirli bir sistematik çerçevesinde ele alınması, uygulamalarla kuruluşa rekabet gücü ve katma değerinin arttırılması için bir araç olarak ortaya çıkmaktadır. Bu nedenle zaman geçirilmeden konu ile ilgili taraf olan ulusal standart kurumumuz Türk Standartları Enstitüsü, diğer belgelendirme kuruluşları, Kalite Derneği, Türkiye Akreditasyon Kurumu, eğitim veren kuruluşlar ve danışmanlık firmaları bir araya gelmeli ülkemizde ISO 9000:2000’e geçiş sürecini ve bu uygulamaların katma değerini arttırabilmek için ISO 9000:2000’e Geçiş Ulusal Eylem Planı’nı oluşturmalıdırlar. KF
Kaynakça:
[1] Mehmet Cemal YILDIRIM, “Soru ve Yanıtlarıyla ISO 9000:2000", Ekemi 2000, Yayınlanmamış Kitap.
[2] The ISO Survey of ISO 9000 and 14000 Certificates, Ninth Cycle – 1999, ISO, 2000-07/1500, Switzerland.
[3] Erdal Erel and Jay B. Glash, ISO 9000 Implementation in Turkish Industry, İnternational Journal of Operations and Production Management, Vol. 17 No. 12, 1997, pp. 1233-1246.
[4] http://www.transition-support.com/ ISO 9000-2000.htm
M. Cemal Yıldırım,
ERDEMİR
Teknolojik
Yönetim Sistemleri
Baş Mühendisi
E-posta: mcyildirim@erdemir.com.tr
Tablo 1. DÜNYADA ISO 9000 BELGELENDİRME ÇALIŞMALARI (1993-1999 SONU)
1.ARAŞTIRMA 2.ARAŞTIRMA 3.ARAŞTIRMA 4.ARAŞTIRMA 5.ARAŞTIRMA 6.ARAŞTIRMA 7.ARAŞTIRMA 8.ARAŞTIRMA 9.ARAŞTIRMA
Ocak 93 Eylül 93 Haziran 94 Mart 95 Aralık 95 Aralık 96 Aralık 97 Aralık 98 Aralık 99
Afrika/Batı Asya 951 1272 1855 2619 3378 6162 8668 12150 17307
Toplum İçindeki Oranı 3,42 2,73 2,64 2,75 2,65 3,79 3,88 4,47 5,04
Belgelendirme Yapan Ülke Sayısı 7 8 16 24 27 37 40 48 49
Merkez ve Güney Amerika 27 140 475 733 1220 1713 2989 5221 8972
Toplam İçindeki Oranı 0,1 0,3 0,68 0,77 0,96 1,05 1,34 1,92 2,62
Belgelendirme Yapan Ülke Sayısı 3 6 9 12 15 19 23 28 29
Kuzey Amerika 1201 2613 4915 7389 10374 16980 25144 33550 45166
Toplam İçindeki Oranı 4,32 5,61 6,99 7,77 8,15 10,44 11,25 12,34 13,14
Belgelendirme Yapan Ülke Sayısı 3 3 3 3 3 3 3 3 3
Avrupa 23092 37779 55400 71918 92611 109961 143674 166255 190248
Toplam İçindeki Oranı 83,02 81,12 78,73 75,61 72,72 67,58 64,31 61,13 55,36
Belgelendirme Yapan Ülke Sayısı 24 30 34 34 36 38 42 42 47
Uzakdoğu 683 1538 3091 5979 9240 18407 29878 37920 56648
Toplam İçindeki Oranı 2,46 3,4 4,39 6,29 7,26 11,31 13,42 13,99 16,48
Belgelendirme Yapan Ülke Sayısı 9 11 1 12 13 14 16 18 20
Avustralya/Yeni zelenda 1862 3184 4628 6479 10526 9478 12946 16751 25302
Toplam İçindeki Oranı 6,69 6,84 6,58 6,81 8,27 5,83 5,79 6,16 7,36
Belgelendirme Yapan Ülke Sayısı 2 2 2 2 2 2 2 2 2
Dünya Toplam 27816 46571 70364 95117 127349 162701 223299 271847 343643
Artış 18755 23793 24753 32232 35352 60698 48548 71796
Toplam Ülke Sayısı 48 60 75 88 96 113 126 141 150
Kaynak: ISO 9000 ve ISO 14000 Belgelendirme Araştırması (9.Araştırma), ISO, 2000/07/1500, Switzerland.
Tablo 2. 26 Eylül 2000 tarihi itibarıyla Türkiye’de belgelendirme kuruluşlarına ve belge türlerine göre belgelerin dağılımı
ADET BELGE BELGELENDİRME
GÖRE DAĞILIM GÖRE DAĞILIM
TSE-EN-ISO 9001 397 29.1
TSE-EN-ISO 9002 958 70.3
TSE-EN-ISO 9003 8 0.6
TSE TOPLAM 1363 100 56,5
ISO 9001(BVQI, RWTÜV,
SGS, DNV VE DİĞ.) 340 35
ISO 9002(BVQI, RWTÜV,
SGS, DNV VE DİĞ.) 634 65
DİĞER BELGE VEREN
KURULUŞLAR TOPLAMI 974 100 40.4
DİĞER BELGE SAYILARI
(ISO 14001, QS 9000,BS
8800, EMAS, CE MARK V.S.) 77 3.1
TOPLAM BELGE SAYISI 2414 100
Tablo 3.Türkiye’deki Kuruluşların Belge Alma Nedenleri
Belge Alma Nedeni Firma sayısı Oranı (%)
Firmanın kaliteye odaklanmasının bir sonucu 36 28
Firma kalite seviyesindeki artış 34 27
Rekabet zorunluluğu 24 19
İhracat için gerekli olması 16 12
AT ülkelerine ihracat için gerekli olması 9 7
Yabancı ortağın isteği 4 3
Diğer 5 4
Toplam 128 100
Beklenen yararları Firma sayısı Oranı (%)
Firmadaki kalite bilincini arttırması 46 49
Firmanın kalite sisteminde standardizasyon 33 35
Satış/ihracatı arttırması 10 11
Ölçülebilir yararlar dışındaki yararlar sağlaması 0 0
Diğer 5 5
TOPLAM 94 100
Tablo 5. ISO 9000:1994 ile ISO 9000:2000 arasındaki temel farklar
ISO 9001:1994 ISO 9001:2000
Kalite Güvence Standardı Kalite Yönetim Standardı
Kapsam tedarikçi tarafından belirlenir Kapsam müşteri tarafından belirlenir
Prosedür odaklıdır Süreç odaklıdır
Sipariş yönlendirmelidir Pazar yönlendirmelidir
Madde temellidir Süreç temellidir
Eğitim gerektirir Beceri gerektirir
Raporlama ister İletişim ister
Maddelerin toplamana dayalı değerlendirilir Süreçlerarası ilişkilere göre değerlendirilir
Ürünün planlanması İşin planlanması
Düzeltici faaliyet Sürekli iyileştirme
İmalat sektörü unsurları Jenerik (her sektöre uygulanabilme kolaylığı)
Tablo 6.Açıklığa kavuşturulan kavramlar
1994 2000
Tedarikçi Kuruluş
Prosedürler Süreçler
Yönetim Üst Düzey Yönetim
Özel Şartlar Müşteri Talep ve Beklentileri
Tablo 7. 1994 ve 2000 versiyonundaki parametre değişiklikleri
Parametre 1994 2000
Maddeler 20 5
Paragraflar 59 51
Zorunlu tutulan unsurlar 138 133
Prosedürler 18 6
Katıtlar 20 11
Dokümanlar 41 13
Tablo 8. 1994 ve 2000 versiyonundaki gereksinim değişiklikleri
Yeni Şartlar 92
İçerikte değişiklik yapılmayan gereksinimler 104
Değişmeyen gereksinimler 19
Daha kolay uyarlanabilecek gereksinimler 12
Toplam 227
Ülkemizde kalite hareketinin durumu
Ülkemizde standardizasyon çalışmalarını yürüten ve ISO’nun Türkiye’deki tek temsilcisi olan Türk Standartları Enstitüsü her türlü madde ve mamuller ile usul ve hizmet standartlarını yapmak amacıyla Türkiye Ticaret Odaları, Sanayi Odaları, Ticaret Borsaları bünyesinde 16 Ekim 1954 tarihinde kurularak çalışmalarına başlamıştır. Kısa adı ve markası TSE olan Enstitü, 18.11.1960 tarih ve 132 sayılı kanunla bugünkü tüzel kişiliğe haiz, özel hukuk hükümlerine göre yönetilen bir kamu kurumu statüsüne kavuşmuştur.
ISO 9000 serisi standartları ülkemizde TSE tarafından TS 6000 serisi standartları olarak ilk defa 1988 yılında yayınlanmıştır. Bu standartlar, 1991 yılında içeriği değiştirilmeden sadece çevirisi iyileştirilerek ISO 9000 serisi standartlara uyum açısından TS-ISO 9000 serisi standartlar olarak değiştirilmiştir. Ülkemizde ilk ISO 9000 belgesi 1990 yılında TSE tarafından verilmiştir.
ISO verilerine göre, Türkiye’de ISO 9000 belgeli kuruluş sayısı Ocak 1993’de 26 iken, Eylül 1993’te 65, Haziran 1994’te 106, Mart 1995’te 270, Aralık 1995’te 434, Aralık 1996’da 606, Aralık 1997’de 1284, Aralık 1998’de 1607 ve Aralık 1999’da 1672 olmuştur.
Aralık 1999 tarihi itibariyle ISO verilerine göre ülkemizde ISO 9000 belgeli kuruluş sayısı 1672’dir. Bu sayı 26 Eylül 2000 tarihi itibariyle Kalder verilerine göre ise 2414’dür. KalDer verilerine göre bu belgelerin 1363’ü yani %56.5’u TSE tarafından geri kalan 974’ü yani %40.4’ü BVQI, RWTÜV, SGS, DNV ve diğer belgelendirme kuruluşları tarafından verilmiştir (Tablo 2). Bu noktada sorulması gereken soru Türkiye’de ve dünyadaki kuruluşlar neden ISO 9000 belgesi alıyorlar ve bu belgeden ne tür yararlar sağlıyorlar?
ABD ve Kanada’da Quality System Update/Charles Delloite & Touche tarafından Temmuz 1993’de 1679 firmayı kapsayan ve yanıt alınan 620 firmanın sonuçlarını içerene elimizde bu güne kadar ISO 9000 konusunda yapılan en kapsamlı araştırmaya göre ISO 9000 belgeli firmaların;
l %27.4’ü müşteri beklenti ve taleplerinden,
l %21.8’i Kalite konusunda iyileşme beklentilerinden,
l %15.6’sı ise pazarda sağlayacağı avantajdan
dolayı ISO 9000 belgesi almışlardır.
Bu konuda ülkemizde 1996 yılında Nisan – Ağustos ayları arasında Bilkent Üniversitesi İşletme Fakültesi’nden Erdal EREL ve Jay B.Gosh tarafından yapılan araştırmaya göre Türk kuruluşlarının;
l %28’i firmanın kaliteye odaklanmasının doğal bir sonucu olarak,
l %27’si firma kalite seviyesinde artış sağlamak,
l %19’u rekabet zorunluluğundan,
l %12’si ihracat için gerekli olduğundan
ISO 9000 belgesi almışlardır (Tablo 3). Burada dikkati çeken en önemli konunun ülkemizde 1996 yılında belge alan kuruluşların belge alma nedenleri arasında hiç müşteri talep ve beklentisine yer vermemiş olmalarıdır.
Yurtdışında yapılan yine aynı araştırmaya göre ISO 9000 bu firmalara piyasa açısından neler sağladı diye baktığımızda ISO 9000’in
l %33.5’unda kalite anlayışını geliştirdiği,
l %26.6’sında müşteri tatminini arttırdığı,
l %21.5’unda rekabet avantajı sağladığını
gözlemleyebiliyoruz.
Firma açısından sağlanan yararlar ise şöyle özetlenebilir. ISO 9000 firmaların;
l %32.4’ünde dökümantasyon sisteminin geliştirilmesine katkı,
l %25.6’sında kalite anlayışının gelişimi,
l %15’inde olumlu kültürel değişim, %9’unda ise verimlilikte artış
sağlamıştır.
Ülkemizde yapılan aynı araştırmaya göre kuruluşlar ISO 9000’den;
l %49’u firmadaki kalite bilincini arttırmasını,
l %35’i firmadaki kalite sisteminin standardizasyon sağlamasını,
l %11’inde satış/ihracatı arttırmasını
beklemektedirler (Tablo 4).
